İşçi Fazla Çalışma Yapmak Zorunda mıdır?
4857 sayılı İş Kanunu'na göre fazla çalışma için işçinin yazılı onayı şarttır. İşçi bu onayı vermek zorunda değildir ve onay vermediği için işten çıkarılamaz.
Giriş
Çalışma hayatının en sık karşılaşılan uyuşmazlık konularından biri fazla çalışmadır. İşverenler tarafından sıklıkla "İşin gereği fazla mesai yapmak zorundasın" şeklinde dile getirilen bu talep, işçilerde hak kaygısına yol açmaktadır. Peki işçi gerçekten fazla mesai yapmak zorunda mıdır? İş Kanunu bu konuda ne demektedir? İşte yanıtlar.
1. Kural: Fazla Çalışma İçin İşçinin Yazılı Onayı Şarttır
4857 sayılı İş Kanunu'nun 41. maddesinin birinci fıkrası açıkça düzenlemektedir:
"Fazla çalışma, Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde, işçinin yazılı onayının alınması şartıyla yaptırılabilir."
Bu hüküm uyarınca, işverenin işçiye fazla çalışma yaptırabilmesi için öncelikle işçiden yazılı onay alması zorunludur. Bu onay alınmadan yapılacak fazla çalışma talepleri hukuka aykırıdır. İşçi, yazılı onay vermediği sürece fazla çalışma yapmakla yükümlü değildir.
2. Onay Vermeyen İşçi İşten Çıkarılabilir mi?
Hayır. İşçinin fazla çalışma onay formunu imzalamayı reddetmesi, iş sözleşmesinin feshi için geçerli bir sebep oluşturmaz. Bu gerekçeyle yapılacak bir fesih, 4857 sayılı Kanun'un 18. ve devamı maddeleri uyarınca haksız fesih niteliğindedir.
İşçi, bu durumda:
- Kıdem tazminatına,
- İhbar tazminatına,
- Koşulları varsa işe iade talebinde bulunma hakkına sahiptir.
3. Fazla Çalışma Onayının Geri Alınması (Cayma Hakkı)
25 Ağustos 2017 tarihli ve 30165 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan değişiklikle birlikte, işçinin fazla çalışma onayını geri alması düzenlenmiştir. Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği'nin 9. maddesine göre:
"İşçi, fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapma konusunda verdiği onayı, otuz gün önceden işverene yazılı olarak bildirmek şartıyla geri alabilir."
Bu hüküm uyarınca, daha önce fazla çalışma yapmayı kabul eden işçi, 30 gün önceden yazılı bildirimde bulunarak bu onayını geri çekebilir. Bildirim süresinin sonunda işçi artık fazla çalışma yapmakla yükümlü değildir.
4. Yasal Sınırlar
Fazla çalışmanın da bir üst sınırı bulunmaktadır. Aynı Kanun'un 41. maddesinin sekizinci fıkrasına göre:
"Fazla çalışma süresi, yılda ikiyüz yetmiş saatten fazla olamaz."
Ayrıca, Fazla Çalışma Yönetmeliği'nin 4. maddesinin üçüncü fıkrasına göre günlük çalışma süresi 11 saati aşamaz. Bu süre, ara dinlenmeler hariç olarak hesaplanır.
İşverenin bu sınırları aşması halinde işçi, 4857 sayılı Kanun'un 24. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca haklı nedenle iş sözleşmesini feshedebilir.
5. Fazla Çalışma Yaptırılamayacak Kişiler
Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği'nin 8. maddesinde, aşağıdaki kişilere hiçbir şekilde fazla çalışma yaptırılamayacağı hüküm altına alınmıştır:
| Çalışan Grubu | Yasal Dayanak |
|---|---|
| 18 yaşını doldurmamış işçiler | Yönetmelik m.8/1-a |
| Gebe, yeni doğum yapmış veya emziren işçiler | Yönetmelik m.8/1-b |
| Sağlık raporuyla fazla çalışma yapamayacağı belgelenenler | Yönetmelik m.8/1-c |
| Yeraltı maden işçileri | Yönetmelik m.8/1-ç |
| Kısmi süreli (part-time) iş sözleşmesiyle çalışanlar | Yönetmelik m.8/2 |
Bu yasağa aykırı davranan işveren hakkında idari para cezası uygulanır ve işçi haklı nedenle sözleşmeyi feshedebilir.
6. Sonuç ve Değerlendirme
4857 sayılı İş Kanunu ve ilgili mevzuat çerçevesinde işçi, fazla çalışma yapmak zorunda değildir. Fazla çalışma:
- İşçinin yazılı onayını gerektirir,
- Onay vermeyen işçi işten çıkarılamaz,
- Verilen onay 30 gün önceden yazılı bildirimle geri alınabilir,
- Yıllık 270 saat ve günlük 11 saat sınırlarına tabidir,
- Belirli işçi gruplarına hiçbir koşulda yaptırılamaz.
İşçilerin bu haklarını bilmesi ve gerektiğinde hukuki yollara başvurması, çalışma hayatında karşılaşılan mağduriyetlerin önlenmesi açısından büyük önem taşımaktadır.
---
Bu metin genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut uyuşmazlıklarda bir iş hukuku avukatına başvurulması önerilir.
---
İlgili Mevzuat:
- 4857 sayılı İş Kanunu m.41
- İş Kanunu'na İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği m.4, m.5, m.8, m.9
